Aile şirketinde yeni lider seçilirken iki soru birlikte gündeme geliyor: Şirketin gelecek dönemde neye ihtiyacı var ve bu sorumluluğu kim üstlenebilir? Kurucunun beklentileri, aile üyelerinin kariyer hedefleri ve çalışanların güveni bu kararın çevresinde şekillenir.
Aile şirketlerinde lider belirleme süreci; görevi tanımlamak, adayları ortak ölçütlerle değerlendirmek, gelişim ihtiyaçlarını görmek ve yetki devrini planlamak üzerinden kurulabilir. Aile içinden, şirketin mevcut profesyonellerinden veya dışarıdan bir yönetici seçmek değerlendirilebilecek farklı yollardır.
Bu yazımda yöntemleri; Koç, Sabancı, LEGO’nun sahibi Kirk Kristiansen ailesi ve Ford örnekleriyle ele alıyorum. Hikâyelerdeki atama ve kariyer bilgileri kurumsal kaynaklara dayanıyor.
Önce Hangi Lideri Aradığınızı Belirleyin
“Şirketin başına kim geçecek?” sorusunu açık bir görev tanımına dönüştürün. Günlük operasyonu yönetecek genel müdür ile yönetim kuruluna başkanlık edecek kişinin sorumlulukları aynı olmayabilir.
IFC’nin aile şirketleri rehberi, aile üyelerinin birden fazla rol üstlenmesinden doğan güçlükleri; aile, yönetim kurulu ve üst yönetim ilişkileriyle birlikte inceliyor.
Aday aramadan önce şu konuları yazılı hâle getirin:
- Görev: Hangi pozisyon için seçim yapılacak?
- İhtiyaç: Şirketin önümüzdeki dönemde çözmesi gereken başlıca sorunlar neler?
- Yetki: Yeni lider hangi kararları alabilecek?
- İlişki: Kime rapor verecek ve kimlerle birlikte çalışacak?
- Değerlendirme: Görevdeki başarısı hangi sonuçlarla izlenecek?
Örneğin üretim kapasitesini artırmak isteyen bir şirket ile mevcut müşterilerini kaybeden bir şirketin liderden öncelikli beklentileri farklı olacaktır.
1. Şirket İçinden Yetişen Adayların Geçmişini İnceleyin
Şirket içinde yetişen adayları değerlendirirken çalıştıkları yıl sayısının yanında hangi görevleri üstlendiklerine bakın. Ekip yönetimi, müşteri ilişkileri ve farklı bölümler arasındaki koordinasyon konusunda somut örnekler isteyin.
Adayla yapılacak görüşmede şu sorular kullanılabilir:
- Sorumluluk: Son görevinizde hangi sonuçlardan sorumluydunuz?
- Karar: Zorlandığınız bir kararı nasıl verdiniz?
- Ekip: Bir çalışanın gelişimine nasıl destek oldunuz?
- Öğrenme: Beklediğiniz sonucu alamadığınız bir işte neyi değiştirdiniz?
Bu sorular, kişinin deneyimini açıklamasına ve değerlendirenlerin aynı tür kanıtları incelemesine yardımcı olacak bir görüşme taslağıdır.
Türkiye’den Bir Hikâye: Koç’ta Farklı Görevlerden CEO’luğa
Koç Holding’in yayımladığı kariyer bilgilerine göre Levent Çakıroğlu, 1998’de holdingin mali işler koordinatörlüğünde görev aldı. Ardından Koçtaş, Migros ve Arçelik’te genel müdürlük yaptı; 2010’da dayanıklı tüketim grubu başkanlığı sorumluluğunu da üstlendi. 2015’te Koç Holding CEO’su oldu.
Bu kariyer çizgisi, şirket içinden yetişmenin farklı işletmelerde ve görevlerde deneyim kazanmayı da içerebildiğini gösteriyor. Koç’un kayıtlarında Ömer Koç’un yönetim kurulu başkanlığına 2016’da geldiği de görülüyor; iki görevin ayrı kişiler tarafından üstlenildiği bir yapı bulunuyor.
Kendi şirketinizde adayın hangi işleri yürüttüğünü ve bu görevlerden ne öğrendiğini gösteren bir sorumluluk geçmişi hazırlayabilirsiniz. Bu örnek, Koç’un kamuya açıklamadığı aday değerlendirme süreci hakkında bilgi vermiyor.
2. Aile İçindeki Adaylara Gerçek Sorumluluk ve Gelişim Alanı Verin
Aileden birinin liderliğe hazırlanması için eğitimini, ilgisini ve iş deneyimini birlikte değerlendirin. Adaya, sonucunu takip edebileceği bir proje veya süreç sorumluluğu verilebilir.
Bu görevin başlangıcında kapsam, yetki, destek alacağı kişiler ve değerlendirme zamanı belirlenmeli. Örneğin müşteri kayıplarını incelemek veya teslimat sürecindeki gecikmeleri azaltmak, işletmenin ihtiyacına göre seçilebilecek çalışma konularıdır.
Deloitte, yeni kuşağın ilgi ve becerilerinin değerlendirilmesini, farklı liderlik rollerinin gerektirdiği yetkinliklerin açıklanmasını ve beklentilerin adaylarla paylaşılmasını öneriyor.
Türkiye’den Hikâye: Güler Sabancı’nın Yöneticilik Deneyimi
Güler Sabancı, MIT’de yaptığı ve Sabancı Holding’in yayımladığı konuşmasında, 1985’te Kordsa Genel Müdürü olduğunu anlattı. Aynı konuşmada uluslararası ortaklık görüşmelerini yürütürken müzakere ve birlikte çalışma konusunda deneyim kazandığını belirtti.
Sabancı Holding’in 2004 tarihli duyurusuna göre Güler Sabancı, yönetim kurulu tarafından başkan ve murahhas üye seçildi. Böylece yönetim kurulu başkanlığından önce farklı iş sorumluluklarının bulunduğu bir kariyer geçmişi görülüyor.
Uygulama dersi: Aile içindeki lider adayının gelişimini somut görevlerle planlayın. Hangi ekibi yönettiğini, hangi görüşmeleri yürüttüğünü ve hangi kararların sorumluluğunu aldığını değerlendirin. Bu kariyer bilgileri, başkanlık seçiminin bütün iç gerekçelerini açıklamıyor.
3. Aile Dışından Yönetici Seçeneğini Değerlendirin
Şirketin ihtiyaç duyduğu deneyim mevcut adaylarda bulunmuyorsa, dışarıdan yönetici arayışı değerlendirilebilir. Aranan kişinin hangi sorunu çözmesi beklendiği ve şirket içindeki karar alanı açıkça tanımlanmalıdır.
Adayın önceki görevlerinin büyüklüğü kadar, sizin işletmenize taşıyabileceği deneyimi de konuşun. Daha küçük ekiplerle çalışabilmesi, aile üyeleriyle iletişim kurabilmesi ve hesap verme düzenine uyumu görüşme gündemine alınabilir.
Yurt Dışından Hikâye: Ford’un Alan Mulally Kararı
Ford, 2006’da Boeing’den Alan Mulally’nin başkan ve CEO olarak seçildiğini duyurdu. Bill Ford ise icracı yönetim kurulu başkanı görevinde kaldı.
SEC arşivindeki şirket açıklamasında Bill Ford, dönüşüm çalışmaları için büyük bir üretim işletmesini benzer güçlükler içinden yönetmiş bir liderin ek becerilerine ihtiyaç duyduklarını anlattı. Açıklamada Mulally’nin üretim, tedarikçi ilişkileri, çalışan ilişkileri ve ekip kurma deneyimi öne çıkarıldı.
Dışarıdan aday ararken şirketin ihtiyacını bir yetkinlik listesine dönüştürün. Ford örneği, seçilen adayın geçmiş deneyimi ile üstleneceği görev arasında kamuya açıklanan bağlantıyı gösteriyor.
4. Liderlik Devrini Aşamalı Olarak Tasarlayın
Yeni liderin hazırlanması ile mevcut liderin görevini nasıl bırakacağı birlikte planlanmalı. Bilgi aktarımı, toplantılara katılım, belirli görevlerin üstlenilmesi ve karar yetkisinin genişlemesi için aşamalar oluşturabilirsiniz.
BDC’nin aile şirketlerinde devir planlaması rehberi; eğitim, mentorluk, işi gözlemleme ve farklı görevlerde deneyim kazanma gibi hazırlıklara yer veriyor.
Yurt Dışından Hikâye: LEGO’nun Sahibi Ailede Yıllara Yayılan Devir
KIRKBI’nin 1 Mayıs 2023 tarihli açıklaması, Kirk Kristiansen ailesinin üçüncü kuşaktan dördüncü kuşağa geçişini anlatıyor. Thomas Kirk Kristiansen, babası Kjeld Kirk Kristiansen’den KIRKBI Yönetim Kurulu Başkanlığı’nı devraldı.
Açıklamaya göre süreç yıllar boyunca planlandı. Thomas, 2016’da dördüncü kuşağın en aktif sahiplik rolünü üstlenecek üyesi olarak belirlendi; aynı yıl LEGO Foundation’ın, 2020’de ise LEGO Group’un yönetim kurulu başkanı oldu. KIRKBI başkanlığını üstlenmesi, bu kademeli geçişin bir sonraki adımıydı.
Devir planına yalnızca son atama tarihini yazmayın. Yeni liderin öncesinde hangi görevleri üstleneceğini ve mevcut liderden hangi bilgileri alacağını da ekleyin. Bu hikâye, yönetim kurulu ve sahiplik düzeyindeki bir geçişi anlatıyor.
5. Bütün Adayları Aynı Kanıtlarla Değerlendirin
Birden fazla aday varsa, değerlendirme başlıklarını görüşmeler başlamadan belirleyin. Aşağıdaki tablo, şirketin ihtiyacına göre uyarlanabilecek bir çalışma önerisidir:
| Ölçüt | İncelenebilecek kanıt |
|---|---|
| İş sonuçları | Sorumlu olduğu görevlerde hedefler ve sonuçlar |
| Ekip yönetimi | Görev paylaşımı, çalışan gelişimi ve anlaşmazlık örnekleri |
| Karar verme | Alternatifleri değerlendirme ve karar gerekçeleri |
| Mali farkındalık | Bütçe ve kaynak kullanımına ilişkin açıklamalar |
| İşbirliği | Bölümler, ortaklar ve müşterilerle yürüttüğü çalışmalar |
| Öğrenme | Geri bildirim sonrası yaptığı değişiklikler |
Aday görüşmelerinde ortak sorular kullanın. Değerlendirmeyi birden fazla kişi yapıyorsa, önce kendi gözlemlerini yazmalarını, ardından sonuçları birlikte görüşmelerini isteyebilirsiniz.
Gelişim ihtiyacı bulunan bir aday için eğitim ve görev planı hazırlanabilir. Yeni sorumlulukların ardından yeniden değerlendirme yapılacak tarih de başlangıçta belirlenebilir.
6. Seçimin Ardından Yetki ve İletişim Düzenini Açıklayın
Atama duyurusunda yeni liderin görevi, karar alanı, raporlama ilişkisi ve göreve başlama tarihi bulunmalı. Önceki liderin devam edecek sorumlulukları da açıklanmalı.
Çalışanların aynı konuda iki farklı kişiden talimat almasını önlemek için günlük işleyiş üzerinden örnekler konuşabilirsiniz: Öncelik değişikliğini kim onaylayacak? Müşteriyle verilen taahhüdü kim takip edecek? Ekipler hangi konularda yeni lidere başvuracak?
Beklenmeyen bir ayrılık veya yokluk için geçici sorumluluğu kimin üstleneceğini de belirleyin. Bu düzen, uzun vadeli lider seçimiyle birlikte ele alınabilecek bir iş sürekliliği hazırlığıdır.
Aile Şirketiniz İçin Nereden Başlayabilirsiniz?
İlk toplantınızda şu beş çıktıyı hazırlamayı hedefleyebilirsiniz:
- Görev tanımı: Seçilecek liderin üstleneceği sorumluluklar.
- Aday listesi: Aile içinden, şirket içinden ve dışarıdan değerlendirilebilecek kişiler.
- Ölçütler: Adaylarda aranacak beceriler ve incelenecek kanıtlar.
- Gelişim planı: Eksik deneyimleri tamamlamak için verilecek görevler.
- Devir takvimi: Sorumlulukların hangi aşamada ve nasıl aktarılacağı.
Büyük şirket örneklerini kendi işletmenize uyarlarken görevlerin kapsamını ve mevcut kaynaklarınızı dikkate alın. İlk adımınız, liderlik ihtiyacını bir sayfalık görev tanımına dönüştürmek olabilir. Böylece adaylarla konuşmaya, herkesin görebildiği ortak bir beklenti üzerinden başlayabilirsiniz.
